گروه امنیتی روئینوس
معرفی کتب مربوط به فریدون توللی - دست نوشته هاي دكتر سادات‌شريفي
گروه امنیتی روئینوس

باغِ کتاب‌ها؛ بخشِ نخست: فریدون تولّلی

7,883 بازديد | نوشته شده توسط دكتر سادات‌شريفي | 31 مه 2013

پیش‌سخن

«باغ کتاب‌ها» را پیش‌تر به چاپ سپرده‌ام («مجلۀ فارس‌شناخت»، دورۀ جدید، ش۲، اردی‌بهشت۹۰؛ ویژه‌نامۀ شیراز شهر خلاق ادبی، صص۱۸۳تا۲۰۱)؛ بررسی شانزده کتاب مستقل درباب هفت نویسنده از شیراز.

اینجا و این با در روز تولد (و گاه مرگ) هر یک از اینان بهتدریج بازنشرش می‌کنم. چیز جدیدی هم اگر بود به توضیحات خواهم افزود. بدان امید که خواننده نیز مانند من به احترام تمام این نویسندگان و مؤلفان کلاه از سر بردارد. در آخر آنکه، پیش از ورود به کتابخانۀ هر نویسنده، یک «سرآغاز» و یک یا چند گفت‌آورد (نقل قول) کوتاه دربارۀ وی آورده‌ام تا ‌زمینه‌ساز ورود به بحث اصلی باشد و در پی آن، بررسی کتاب‌ها، بر حسب تاریخ نخستین نشر آثار (از قدیم به جدید) تقدیم شده است.

images

1. فریدون تولّلی (ظاهراً زادۀ 9/3/1298- درگذشته در 9/3/1364)

1-1. سرآغاز:

در شعر معاصر فارسی، نام فریدون تولّلی، با دو مفهوم محوری پیوندی ناگسستنی یافته‌است: نخست، «شعر نو- قدمایی» یا «نیمه‌سنّتی» (← زرقانی، تحریر اول کتاب چشم‌انداز شعر معاصر؛ نشر ثالث، 1383: 264- 271) و دُدیگر، شعر «رمانتیک» از نوع «رمانتیسم فردی» و گاه، با نمودهایی بسیار محدودتر، رمانتیسمی معطوف به اجتماع (← همان، 264- 271؛ نیز جعفری، کتاب سیر رمانتیسم در ایران؛ نشر مرکز، 1386: 294).

از همین روست که بایستی تولّلی را یکی از اصلی‌ترین و مؤثّرترین چهره‌های شعر معاصر دانست زیرا او هم نوگرایی محدود و معتدل را به میان مردم بُرد و با طرح مضامین آشنا و مورد نیاز آن‌ها، ذهن‌های خوی‌گر با نظام زیباشناختی شعر سنّتی را چند گامی به سمت شعر نوگرا سوق داد و هم شاعران جوان‌تر پس از خویش را از سرزمین شعر سنّتی برکند و به سمت افق‌های نوگرایی رهنمون شد. به دیگر سخن، توللی نیز همچون حمیدی (یا حتّی بیش از او)، بر گروهی کثیر از شاعرانی که در دهۀ سی یا حوالی آن، با عبور از دالان شعر نیمه‌سنّتی، به اقلیم شعر نوگرا می‌رسند تأثیری ژرف و شگرف دارد.

2-1. گفت‌آورد:

یک. «اگر شعرهایی از نوع «کاروان»، «مریم» و مهتاب اثر تولّلی… منتشر نشده بود، شاید نیما کمی دیرتر می‌توانست مورد توجّه حتّی جوان‌ترها قرار گیرد.» (شفیعی‌کدکنی، کتاب ادوار شعر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت؛ نشر سخن، 1380: 64)

دو. «اهمّیّت او در شعر معاصر، نه فقط به شاعری، بلکه به نظریّه‌پردازی شعری هم هست. تولّلی در مقدّمۀ آثار شعریش، معمولا نکاتی را بیان می‌کرد که در روزگار خودش کاملا تازگی داشت و از این جهت، باید برای او نقش برجسته‌ای در نقد ادبی معاصر قائل شد.» (زرقانی، همان، 266)

3-1. کتابخانه:

یک. این بانگ دلاویز: زندگی و شعر فریدون تولّلی؛ علی باباچاهی؛ تهران: ثالث؛ 1380

این کتاب یکی از مجلّدات «مجموعۀ شعر معاصر ایران» است که به قلم شاعر نام‌آشنای معاصر، علی باباچاهی فراهم آمده‌است و به شیوۀ دیگر مجلّدات این مجموعه، سه بخش زندگی، تحلیل و گزیدۀ آثار را در بر می‌گیرد. زاویۀ دید مولّف در این کتاب غالبا صبغۀ تجربی دارد و بیشتر از دید شاعری دست‌اندکار سرایش، میراث مکتوب تولّلی را واکاویده‌است و با وجود تمام نقاط قوّت، هنوز حرف‌های ناگفتۀ بسیاری را برای محقّقان بعدی باقی گذارده‌است.

دو. امید در کام نومیدی: تحول طنز و شعر نوگرایی ف‍ری‍دون‌ ت‍ول‍ل‍ی‌ برگشتی از نوگرایی به سنت‌گرایی؛ مهدی پرهام؛ تهران: آبی؛ 1383

کسانی که با شعر و اندیشۀ تولّلی آشنایی داشته‌باشند، نیک می‌دانند که وی در زمرۀ مهم‌ترین شاعرانی است که در کنار سرایش اشعار نوگرایانه، اهتمامی جدّی و بی‌وقفه در سرودن شعر در قالب‌های سنّتی داشته‌است (و از این نظر با امثال کسرایی و ابتهاج قابل قیاس است). از دیگر سو، سیر عجیب و غیر معمول تفکّر شاعرنۀ او (که پس از گرایش به نوگرایی دوباره به دامان بوطیقای سنّتی باز می‌گردد)، ظاهرا تنها دربارۀ اخوان (البتّه با تفاوت‌هایی) تکرار می‌شود.

از این نگاه، از جمله جوانب مغفول اثر مغتنم دکتر مهدی پرهام (که از یک مقدّمه، دو فصل درازدامن و شصت و سه عنوان تشکیل شده) همین است که می‌توان از لابه‌لای سطرها و فصول مختلف کتاب، نکاتی مهم درپیوند با این سیر کم‌سابقه به دست داد: امری که مقدّمه‌ای است بر واکاوی همه‌جانبۀ رابطۀ معنادار این سیر بازگشتی با عواطف امید و ناامیدی، و نیز میزان و نوع گرایش شاعر به طنزپردازی یا جدّی‌نویسی ‌است و مطالعۀ اثر حاضر را به گامی بایسته برای پژوهندگان علاقه‌مند به بررسی چرایی، چگونگی، زمینه‌ها و ابعاد این صیرورت و حلّ این معمّای تاریخ ادب معاصر تبدیل می‌کند.

سه. معاصران فریدون تولّلی، فراز و فرود؛ صدرا ذوالریاستین؛ شیراز: نوید؛ 1383

صدرا ذوالریاستین شیرازی، که این اثر دست‌مایۀ قلم و ذهن ایشان است، با دو چهرۀ متمایز امّا مرتبط، آشنای سال‌های دور و نزدیک ذهن و ضمیر شیرازیان است: صدرای شاعر (با دفترهایی چون: غزلواره‌ها، شاید غزل، هم‌صدا با ساز باران، و آوازهای غریب)، و دیگر صدرای مطبوعات که با پویشی پیوسته، سال‌هاست که از دریچۀ روزنامه‌هایی چون «عصر مردم» و «نیم‌نگاه» با مردم سخن می‌گوید. کتاب حاضر زاییدۀ همین وجه از شخصیّت صدراست و به ما نشان می‌دهد چگونه می‌توان در مسیری آهسته و پیوسته، هم مخاطبان مطبوعات را با ادبیات جدّی و فخیم مرتبط نگاه داشت و هم کتبی از این دست را به  اهل تتبع پیش‌کش نمود.

چهار. نقش فریدون تولّلی در ادبیات سیاسی و اجتماعی دوران حکومت محمّدرضا پهلوی؛ محمّدرضا تبریزی شیرازی؛ تهران: جمهوری؛ 1389

این کتاب، که به قلم پژوهندۀ زادۀ شیراز، آقای محمّدرضا تبریزی شیرازی پدید آمده‌است، در سیزده فصل، به بررسی شعر و زیست فریدون تولّلی می‌پردازد و البتّه خواننده با سنجش نقش و ارز «متن» و «برون‌متن»، کفّۀ برون‌متن را در این اثر بسیار سنگین‌تر می‌یابد. به دیگر سخن، نویسنده، بیشتر وقایع زندگی سیاسی- اجتماعی شاعر را در کانون توجّه نهاده و از همین‌رو، اشعار او نیز بیش و پیش از همه چیز به عنوان آینه‌هایی برای واکاوی فعالیت‌های مبارزاتی تولّلی به کارگرفته‌شده‌اند و شخصیّت شاعری وی (به عنوان شخصیتی متمایز از شخصیت حقیقی‌اش)، در این کتاب، محوریّت و اصالت ندارد.

هم‌چنین نباید ذکر این نکته را فرونهاد که فصل فرجامین اثر (با عنوان «منحنی زندگی هنریادبی و سیاسیاجتماعی فریدون تولّلی»)، به مدد دید درست و تیزبینانۀ شاعر، به فراز و فرود اخلاقی شعر تولّلی می‌پردازد و بر نقاط و نکاتی تاریک و باریک انگشت توجّه می‌نهد تا این حدیث کم‌تر گفته‌شده امّا مهم نیز سهمی در کارنامۀ تولّلی‌پژوهی داشته باشد و گامی مهم در راستای ترسیم چهره‌ای واقعی‌تر و خاکستری‌تر برای تولّلی برداشته‌‌شود.

 

پی‌گفتار یکم. دوستم محمد خلیلی در نشر سخن کتاب شعر و شناخت توللی را زیر چاپ دارد و این خبر خوبی است.

پی‌گفتار دوم. در سومین برنامه از سلسلهنشست‌های «دیدۀ جان‌بین» (ویژۀ بررسی متون ادب فارس با نظریه‌های جدید ادبی) طنزآوری توللی در التفاصیل را برخواهیم رسید (چهارشنبه، 29خرداد ساعت 17تا19). از همین الان قدمتان بر چشم.


فرستاده شده در پژوهش،نقد و بررسی کتاب | 3 نظر


3 پاسخ برای “باغِ کتاب‌ها؛ بخشِ نخست: فریدون تولّلی”

  1. توسط masoud houshiar در ژوئن 1, 2013 | پاسخ

    سپاس از معرفى منابع بسيار مفيد. 

    دكتر سادات‌شريفي پاسخ در تاريخ ژوئن 2nd, 2013 1:21 ق.ظ:

    ممنون از توجه و تشکر شما

  2. توسط reera81 در دسامبر 26, 2014 | پاسخ

    سلام

    من تازگی با شما آشنا شیم.

    ممنون از تلاش شما در ترویج فرهنگ کتابخوانی.

شما باید وارد شده برای ارسال نظر.


گروه امنیتی روئینوس

گروه امنیتی روئینوس
گروه امنیتی روئینوس